Sau cuộc đua lãi suất hồi đầu năm của các Ngân
hàng thương mại (NHTM) được coi là hiện tượng “bất bình
thường” của thị trường tiền tệ, thì việc đồng USD trong vòng
1 tuần cuối tháng 3 và tuần đầu tháng 4/2008 đã tăng giá đột ngột trở
lại sau gần 3 tháng đầu năm 2008 giá trị liên tục sụt giảm đến mức kỷ
lục (có lúc chạm 15.000đ/USD trên thị trường tự do) lại được coi là một
dấu hiệu bất ổn tiếp theo. Hiện tượng này lý giải ra sao?
Có 3 nguyên nhân chính: thứ nhất: do NHNN đã sẵn sàng mua vào USD cho các NHTM có nhu cầu chính đáng: Thứ hai, nhập siêu 3 tháng đầu năm 2008 đã lên tới trên 7,3 tỷ USD cao kỷ lục từ trước đến nay; Thứ ba, không ngoại trừ hiện tượng mua vào khá nhiều của các NH nước ngoài để chuyển đổi tiền tệ, đáp ứng nhu cầu của nhà đầu tư nước ngoài chuyển vốn và lợi nhuận về nước theo chu kỳ của năm tài chính của nhiều nước kết thúc vào sau quí 1 hàng năm. Ngoài ra còn một lý do gián tiếp khác là nhờ tín hiệu phát ra từ nền kinh tế đầu tầu thế giới là Mỹ có thể giảm được tốc độ suy thoái sau nhiều nỗ lực “kích cầu” của FED. Tuy là tín hiệu mà các nhà xuất khẩu chờ đợi, nhưng việc đồng Dola lên giá đột ngột nghĩa là nội tệ tiếp tục đột ngột mất giá, sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyết tâm chống lạm phát hiện nay. Vì vậy cần có sự nhìn nhận rất thận trọng về tín hiệu “lưỡng tính” này. Mặt khác, đồng USD lên giá hay tiếp tục tụt dốc còn tuỳ thuộc khá nhiều vào thái độ của các nhà quản trị và điều hành Ngân hàng Trung ương châu âu (ECB), theo đó, nếu lãi suất Repo của ECB vẫn “kiên quyết” giữ ở mức 4%/ năm như hiện nay thì ngay cả khi NHTW Mỹ (FED) có ngừng giảm lãi suất tương ứng đã xuống tới 2,25%/năm như hiện nay cũng sẽ làm đồng USD tụt giá, nếu FED lại tiếp tục “kích cầu” (và rất dễ phải lặp lại kịch bản dù không muốn này) thì hiển nhiên là USD sẽ ngày càng “xưng danh” ở vị thế thấp hơn so với các hàng hoá (nhất là với dầu và vàng) và với các đồng tiền tự do thanh toán khác, trong đó đối trọng lớn nhất của đồng USD là đồng tiền chung Châu âu (ERUO) & đồng Yên Nhật (JPY). Thái độ của chúng ta là cần phải đối xử với Dola như đối xử với một loại hàng hoá nhập khẩu hơn là đối xử như với một liên minh tiền tệ lẫn lộn các chức năng với nội tệ trên thị trường tài chính trong nước.
Việc lãi suất liên ngân hàng hiện đang có xu hướng tăng sau khi các NHTM trong nước thực hiện hạ lãi suất huy động xuống không quá 11%/ năm và USD là 6%/năm đã cho thấy các NHTM vẫn thiếu tiền mặt khá nghiêm trọng, trong khi thị trường Chứng khoán (TTCK) vẫn chưa chứng tỏ được “sứ mệnh” là kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả hơn cho nền kinh tế thay cho vai trò lâu nay các NHTM vẫn phải làm, đây cũng là một biểu hiện nữa về sự không bình thường trong TTTC VN, trong đó có mối quan hệ mấu chốt nhất là quan hệ giữa TTCK (lõi của thị trường vốn) với thị trường tiền tệ (lõi là thị trường tín dụng ngắn hạn)! Chúng ta thấy rằng TTCK tuy đã lên điểm liên tiếp trong tuần đầu tháng 4/2008 sau một thời gian dài điều chỉnh sâu một cách ảm đạm (giá chứng khoán giảm gần 50% trong vòng 1 năm qua mà đỉnh cao là từ 17/3/2007, VN-Index đạt 1170 điểm), nhưng là sự lên do những tác động hành chính chỉ có ý nghĩa tình thế và trên thực tế, tổng giá trị giao dịch đã có những ghi nhận giảm đến thảm hại. Nếu trước khi thực hiện cơ chế khép biên độ giá cả chứng khoán từ +-5%/ngày xuống còn +-1%/ngày, bình quân tổng giá trị giao dịch hàng ngày trên sàn chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh là khoảng 1200 tỷ đồng, thì từ khi khép biên độ giá giao dịch xuống còn +- 1%/ngày, con số trên chỉ còn xung quanh 100 tỷ đồng! Còn sau đợt điều chỉnh biên độ từ 7/4/2008 cho sàn Chứng khoán Hồ Chí Minh lên +-2%/ngày và sàn Hà nội HASTC lên +-3%/ngày thì bình quân tổng giá trị giao dịch hàng ngày tuy đã có biểu hiện tăng, nhưng cũng chỉ tăng vài ba lần so với mức thấp (đã giảm hơn 10 lần) của những ngày bị hãm chặt biên độ giá trước đó.
Về bản chất của các hiện tượng nêu trên, đối với TTCK Việt Nam, tôi nhận thấy rằng lâu nay không chỉ các nhà đầu tư, mà cả các nhà quản lý đã quá quan tâm đến việc lên xuống của chỉ số (Index ở cả 2 sàn), nghĩa là quá quan tâm đến thị trường thứ cấp, nơi đang bao gồm những hàng hoá cũ do phát hành một cách chộp dật, chất lượng thấp chiếm tỷ lệ áp đảo... Mà các bên (nhà đầu tư và đặc biệt là nhà quản lý) đã dường như coi nhẹ 2 vấn đề cơ bản nhất của TTCK: Thứ nhất, mục tiêu của TTCK ra đời là để làm một kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả hơn cho nền kinh tế thay cho vai trò lâu nay các NHTM vẫn phải đảm nhiệm nhưng ít hiệu quả và rủi ro rất cao. Trong khi đó, TTCK Việt Nam từ khi ra đời gần như vẫn hướng nhiều sự quan tâm về việc phát hành và buôn bán chứng khoán vốn hơn là sự quan tâm đến chứng khoán nợ - Một công cụ tài chính hữu hiệu nhất trong việc “nối” TTCK với thị trường tiền tệ, tín dụng trong vai trò “chạy tiếp sức” và làm tăng tính thanh khoản cho TTCK; Thứ hai, trong lúc TTCK đang hấp dẫn nhà đầu tư, lúc có nhiều cơ hội phát triển của thị trường sơ cấp với hàng hoá chất lượng cao...thì lại bị trì hoãn, kéo giãn, tính toán quá lâu, gây mệt mỏi cho các nhà đầu tư, vừa mất thời cơ CPH với giá có lợi cho các DNNN lớn, vừa làm “lạnh” TTCK đang phát triển mạnh trở lại chưa đầy 1 năm (từ tháng 10/2006 đến tháng 6/2007). Lẽ ra, những DNNN lớn cần lần lượt CPH ngay từ tháng 6/2007, thì hiệu quả sẽ rất lớn, thậm chí sẽ “đánh bại” những chứng khoán khởm trước đó (nhất là thị phần ở khu vực thị trường không chính thức OTC), cũng là chuyện bình thường. Mối liên hệ có tính chất bản chất giữa TTCK và thị trường tiền tệ lẽ ra rất gắn bó thì ở Việt Nam lại rất rời rạc, thậm chí có tình trạng “gắn bó” ngược theo kiểu muốn thị trường tiền tệ tín dụng (ngắn hạn) phải đầu tư vào TTCK (dài hạn) hơn là đóng vai trò chạy tiếp sức và tạo tính thanh khoản cho TTCK. Các nhà quản lý cần phải khắc phục tình trạng này thì mới tạo động lực cho cả thị trường chứng khoán và tiền tệ phát triển. Trong tương lai của Việt Nam và trong lịch sử kinh tế thế giới, chỉ có TTCK mới đủ sức tạo ra nguồn vốn đầu tư trung và dài hạn cho các Tập Đoàn Công nghiệp, các khu vực sản xuất vật chất và dịch vụ phi Tài chính của nền kinh tế hàng hoá vận động theo cơ chế thị trường ở đẳng cấp cao hơn; Còn đối với các NHTM, kể cả khi có một số NHTM đã phát triển thành các Tập Đoàn Tài chính, cũng chỉ có thể đóng vai trò phát triển các dịch vụ tiện ích Ngân hàng và đóng vai trò “Trung gian” chạy tiếp sức theo “những đoạn thời hạn” của chứng khoán để tạo tính thanh khoản cho TTCK...Chỉ khi đó TTTC mới căn bản hoạt động minh bạch, đúng qui luật và hiệu quả.
Để góp sức vào việc vãn hồi tình hình bất ổn của TTTC, về phía NHNN cần sớm được chủ động sử dụng các công cụ Chính sách tiền tệ (CSTT) phản ánh đúng nghiệp vụ và quyền lực mang tính riêng có của NHTW trong việc xây dựng, điều hành CSTT, Chính sách lãi suất...với điều kiện các giải pháp phải được các Bộ, ngành khác tiếp sức một cách đồng bộ: Rà soát lại các dự án đầu tư từ nguồn NSNN phải đảm bảo tính cấp thiết và có hiệu quả; Có chính sách khuyến khích khu vực sản xuất, dịch vụ có sử dụng thiết bị nhập khẩu giá trị lớn được xét và có cơ chế chặt chẽ cho phép phát hành trái phiếu ngoại tệ trong nước và áp dụng cơ chế mua đứt bán đoạn ngoại tệ thay dần cơ chế “tín dụng ngoại tệ” như hiện nay nhằm tạo nguồn ngoại tệ ngay trong TTTC nội địa để đáp ứng nhu cầu thiết bị, vật tư thiết yếu cho sản xuất ra hàng hoá, dịch vụ trong nước; Các Bộ ngành sản xuất hàng hoá vật chất và dịch vụ ở mọi thành phần kinh tế cần được khuyến khích mạnh mẽ thông qua chính sách tín dụng, chính sách thuế và chính sách phát triển thị trường của Nhà nước…